این نوشتار از دو بخش اصلی تشکیل شده است؛ بخش نخست، بررسی نظری رشته های دانشگاهی در جهان است. این بخش، به چیستی رشته های دانشگاهی، چگونگی پیدایی و تکوین آن ها، کارکردهای آغازین و سرانجام، و بحران های ناشی از تحول در کارکردهای رشته های دانشگاهی اختصاص دارد. بخش دوم، به بررسی وضعیت رشته های دانشگاهی در ایران می پردازد. به این منظور، درباره زمینه های تاریخی، اجتماعی پیدایی رشته در ایران و شباهت ها و تفاوت های آن با غرب، کارکردهای رشته و سرانجام، چالش های فراروی رشته در ایران بحث شده است. به طور خاص، در این نوشتار، به تحلیل مفهومی - نظری رشته در نظام دانشگاه از منظر مطالعات فرهنگی پرداخته ایم. از این رو، از منظر مطالعات فرهنگی و بینش جامعه شناسانه، سوالاتی درباره مفهوم رشته و مسائل مرتبط با آن طرح و تجزیه و تحلیل شده است. نوشتار حاضر با استناد به استدلال جو مورن -مبنی بر این که مطالعات فرهنگی بیش از آن که رشته باشد، رویکرد است و به ازای هر رشته، میان رشتگی و مطالعات فرهنگی وجود دارد - در نگاه به رشته و میان رشتگی از منظر مطالعات فرهنگی، نظر به این همانی این هردو اصطلاح دارد. بنابراین، گویی از منظر میان رشتگی (مطالعات فرهنگی) به میان رشتگی نگاه می کند و موضوع رشته دانشگاهی در جهان و ایران را پی می گیرد.

به تبع گسترش علاقه به معنویت، مطالعات معنویت نیز روز به روز در حال رونق است. اما مواجهه با انبوهی از مطالعات در زمینه معنویت این پرسش را در ذهن ایجاد می کند که آیا رشته ای با نام «مطالعات معنویت» به وجود آمده است یا اینکه این مطالعات در حد مطالعات پراکنده و یا دست کم در حد تشکیل حوزه جدید مطالعاتی است. در این مقاله پس از معرفی انواع پژوهش های موجود در این باره با تمرکز بر مطالعاتی که به شکل ثانویه به دسته بندی و ترسیم اطلس مطالعات معنویت در غرب اقدام کرده اند، با روش استنادی در پیِ یافتن رشته مستقل «مطالعات معنویت» در سه زمینه مطالعات اجتماعی، مطالعات دینی و مطالعات الهیاتی خواهیم بود. یافته این پژوهش آن است که در این میان تنها در زمینه مطالعات الهیاتی است که محققان از شکل گیری رشته مستقل «معنویت» خبر داده اند. البته این ادعا نیازمند ارزیابی است. مقاله حاضر پس از معرفی متخصصان، گروه های علمی و آثار تولیدشده در این عرصه، تلاش می کند با رویکرد پسینی به ارزیابی این ادعا پرداخته و پاسخی برای این پرسش فراهم آورد که آیا معنویت یک رشته دانشگاهی است و یا یک حوزه مطالعاتی؟

با توجه به تجربیات و رویکرد آموزشی خاص برخی کشورهای دنیا در آموزش دانشگاهی هنر، کسب آگاهی از برنامه های و شیوه های آموزشی اجرایی آنها مرحله ای اصولی در بازنگری برنامه های موجود در کشور خواهد بود تا سپس با توجه به فرهنگ بومی و نیازهای اساسی کشور و همچنین، نقش اساسی موزه ها در جامعه، درباره آنها تجدید نظر شود. بدین منظور، این پژوهش با هدف شناخت و مقایسه برنامه های آموزشی رشته مطالعات موزه در دانشگاه های معتبر دنیا انجام می شود. روش تحقیق توصیفی است که با برقراری ارتباط با دانشگاه های آسیا، اروپا، آمریکا، اقیانوسیه و آفریقا، پایگاه های اینترنتی دانشگاهی، مطالعات کتابخانه ای، مکاتبات اینترنتی و در مواردی پرسش های حضوری انجام می شود. نتایج نشان می دهد که در بین دانشگاه های مختلف ساختار متفاوت برنامه های آموزشی، علاوه بر مقاطع و رشته های مختلف، گاه در یک مقطع و یک رشته نیز محسوس است. این تفاوت به نوع نگرش برنامه ریزان دانشگاه ها بازمی گردد. این برنامه های آموزشی بر اساس ظرفیت های بنیادی دانشگاه، اعم از امکانات آموزشی و پژوهشی، ظرفیت های علمی، تخصص اعضای هیات علمی و پروژه های تحقیقاتی تدوین شده است. به علاوه، دانشگاه ها بر اساس سیاست های اصولی خود، دوره ها را به صورت آموزشی، پژوهشی و یا ترکیبی از آموزش و پژوهش برای دوره تحصیلات تکمیلی تنظیم کرده اند. همچنین طول و شکل دوره، وضعیت پایان نامه و سایر ویژگی ها بر همین اساس به صورتی متفاوت شکل گرفته است.

امروزه برنامه ریزی دانشگاهی با توجه به پیچیدگی موقعیت های دانشگاهی با بحران مواجه است؛ بطوریکه رویکرد خطی در برنامه ریزی دانشگاهی نمی تواند به درک و اصلاح سیستم های دانشگاهی کمک کند. رویکرد اقتباس از کشورهای صنعتی پیشرفته، بر اساس شاخص های از قبل تعریف شده و برخاسته از موقعیت های خاص آنها، سبب به حاشیه رانده شدن وضعیت خاص و بی همتای دانشگاه ها در غالب کشورهای «در حال توسعه» شده است. آنچه اهمیت می یابد تفکر برنامه ریزی توسعه دانشگاهی در این کشورها است که پویایی ارتباط گذشته، حال و آینده موقعیت های دانشگاهی را مورد توجه قرار می دهد: اگر تا دهه 80 میلادی مفهوم «برنامه ریزی استراتژیک» در حوزه آموزش عالی استفاده متداول داشت (مفهومی که از بخش صنعت وارد آن شده بود) اینک بر بعد خلاق تفکر برنامه ریزی در سیستم های دانشگاهی تاکید می گردد. در نوشتار حاضر، با تامل بر پیچیدگی سیستم های دانشگاهی و نقد رویکرد خطی برنامه ریزی در آموزش عالی و دانشگاه ها، برنامه ریزی توسعه دانشگاهی به مثابه تفکر، خلاقیت در حوزه میان رشته ای بررسی می گردد.

میدان دانشگاهی در دهه اخیر، دچار تغییرات ساختاری و سلسله مراتبی شده است. یکی از این تغییرات، موجودیت، استقلال، کسب پرستیژ رشته ای و هویت یابی رشته هایی، مانند جامعه شناسی به واسطه تمرکز حول سرمایه های جدیدی، همچون سرمایه فرهنگی است. در این مطالعه سعی شده است با تکیه بر نظریه فرهنگی پی یر بوردیو و بحث او در کتاب انسان دانشگاهی، میزان سرمایه فرهنگی دانشجویان چهار رشته جامعه شناسی، پزشکی، حقوق و طراحی صنعتی (هنر)- همگی از بین دانشجویان دانشگاه دولتی اصفهان- ارزیابی شود. شیوه گردآوری داده ها در چارچوبی پیمایشی، پرسشنامه ساختمند بوده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد: رشته جامعه شناسی و طراحی صنعتی دارای بالاترین میزان سرمایه فرهنگی اند و رشته های حقوق و پزشکی دارای سرمایه فرهنگی کمتری نسبت به دانشجویان جامعه شناسی و طراحی صنعتی هستند. همچنین، نتیجه دیگر پژوهش حاکی از آن است که رشته های جامعه شناسی، پزشکی، حقوق و طراحی صنعتی همگی دارای میانگین سرمایه فرهنگی کمتر از متوسط نظری تعریف شده هستند. بر اساس یافته های این مطالعه می توان گفت، با پدید آمدن سلسله مراتبی متمایز به نام سلسله مراتب فرهنگی در کنار سلسله مراتب اجتماعی، میدان دانشگاهی واجد قطب های جدید و کشاکش های نمادینی میان رشته های دانشگاهی شده است. یافته های این مطالعه تایید می کند که یکی از میادینی که بدین سلسله مراتب، رسمیت و هویت بخشیده، میدان علوم اجتماعی و دانشجویان جامعه شناسی است که با دارا بودن سرمایه متمایزی به نام سرمایه فرهنگی، در تکاپوی هویت بخشی، کسب قدرت و مرجعیت یابی برای خود در صورت بندی نوپدید میدان دانشگاهی ایران است.

هدف پژوهش حاضر، توصیف وضعیت فعلی پژوهش های حسابداری، از نظر میزان تعامل رشته حسابداری با سایر علوم و رشته های دانشگاهی، به عنوان محرکی اثرگذار بر کیفیت خدمات رشته حسابداری به جامعه، است. در واقع، این پژوهش به دنبال پاسخ به این مسأله است که آیا پژوهشگران رشته حسابداری با پژوهشگران سایر رشته های دانشگاهی در تعامل هستند. به همین منظور، در این مقاله به بررسی و تحلیل 3076 مقاله منتشر شده به وسیله 14 نشریه علمی پژوهشی حسابداری، در بازه زمانی 1395-1371، شامل 79309 ارجاع به علوم و رشته های مختلف در این مقاله ها، از جنبه های میزان مشارکت پژوهشگران رشته حسابداری با پژوهشگران سایر رشته ها و میزان استفاده از دستاوردهای سایر علوم و رشته های دانشگاهی در پژوهش های حسابداری، به روش تحلیل محتوا، پرداخته می شود. نتایج این پژوهش در طبقه بندی مقاله های مورد بررسی از جنبه مشارکت پژوهشگران رشته حسابداری با پژوهشگران دارای تخصص مکمل از سایر رشته ها به 12 دسته و از نظر ارجاع به سایر علوم و رشته ها به 8 دسته، منجر شد. یافته های پژوهش بیانگر مشارکت بسیار محدود پژوهشگران رشته حسابداری با پژوهشگران سایر رشته ها و نیز بهره گیری محدود از سایر علوم و رشته های دانشگاهی، است. این یافته ها تفاوت قابل ملاحظه ای با تحلیل های انجام شده با تمرکز بر حوزه های موضوعی رشته حسابداری ندارد.

موضوع کلان اشتغال، یکی از مهم ترین مسائل پیشِ روی کشور است و در میان زیر بخش های آن، مسئله اشتغال دانش آموختگان از جایگاهی ویژه برخوردار است چراکه دربرگیرنده هزینه - فرصت فردی و ملی قابل توجهی می باشد. دراین راستا سیاست گذاری درست و مؤثر در زمینه اشتغال دانش آموختگان نیازمند اطلاعات صحیح و دقیق است. در حال حاضر فضای اشتغال بیشتر با شاخص هایی نظیر نرخ بیکاری و فعالیت اقتصادی توصیف می شود. اگرچه شاخص هایی از این جنس می تواند بخشی از مشکلات فضای کسب وکار دانش آموختگان را نشان دهد، اما به تنهایی برای دستیابی به نگاهی کلان و برنامه ریزی در این حوزه مناسب نیست. دراین راستا در مطالعات جهانی نشان می دهد معمولاً از شاخص های تناسب مهارت - شغل، عنوان رشته - شغل و مقطع - شغل در مقیاس گسترده استفاده می گردد. براین اساس در مقاله حاضر بر مبنای آمار طرح آمارگیری نیروی کار و با روشی بومی و ابتکاری، شاخص های جمعیت فعال، شاغل، دارای شغل مرتبط و دارای سطح تحصیلات مناسب برای دانش آموختگان رشته های مختلف دانشگاهی کشور محاسبه شدند. درادامه رشته های تحصیلی براساس دو بعد اشتغال (براساس شاخص های سهم جمعیت فعال از کل فارغ التحصیلان و سهم شاغلان از جمعیت فعال) و آموزش (براساس شاخص های سهم شاغلان دارای شغل مرتبط از مجموع شاغلان و سهم شاغلان دارای سطح تحصیلات متناسب از شاغلان دارای شغل مرتبط) ارزیابی شدند. در ادامه با طراحی چارچوبی نه خانه ای براساس وضعیت مطلوب، نیمه مطلوب و نامطلوب هریک از ابعاد اشتغال و آموزش، رشته های دانشگاهی در پنج گونه رشته های توسعه نیافته (هنر و علوم زیستی)، رشته های کمتر توسعه یافته (حقوق، خدمات فردی، معماری، علوم فیزیکی، صنعت، علوم رفتاری و کشاورزی)، رشته های درحال گذار (بازرگانی و ریاضیات)، رشته های توسعه نامتوازن (مهندسی)، رشته های توسعه یافته (دامپزشکی، خدمات امنیتی، روزنامه نگاری و علوم انسانی) و رشته های پیشگام (بهداشت و تربیت معلم) طبقه بندی شدند. درنهایت تعمیق یافته ها با انطباق آن ها با داده های تکمیلی (نظیر سهم رشته ها در گروه های شغلی مختلف و سهم اشتغال خصوصی و کارآفرینی رشته ها) صورت پذیرفت.